Urte askoan zehar Lacerta generoaren barruan sailkatua izan zen arren, egun, gardatxoaren izen zientifikoa Timon lepidus da. Euskal Herriko narrastirik handienetariko bat da eta hego isurialdean aurki daiteke. Habitat konplexuak atsegin ditu eta harkaitzen inguruan ibili ohi da, berauetako arrakala edo zuloetan izaten baitu gordelekua. Intsektuetaz elikatzen da eta hegazti harrapariak izan ohi dira bere harrapari nagusiak.
Gardatxoa
Timon lepidus
Phyluma: Chordata
Klasea:Sauropsida
Ordena: Squamata
Familia: Lacertidae
Klasifikazioa: Daudin, 1802
Estatusa: nt
Deskribapena
Gorputz sendokoa, oro har, ikusgarria oso eta tamaina handikoa da T. lepidus musker espeziea. Hainbatetan 240 mm-ko luzera gaindi dezake muturretik kloakaraino; buztana aintzat hartuta 700 mm-ra heldu daiteke. Plaka okzipitalaren zabalera handia da gardatxoaren ezaugarri bereizgarrietako bat, eta plaka frontala baino zabalagoa izaten da. Ezkata dortsalak granularrak dira, leunki karenatuak. Aldiz, ezkata bentralak zabalak dira, eta bata bestearekin teilakatzen dira, 8-10 bitarteko serie longitudinalak eratzen dituztelarik.
Kolorazioa, adina eta jatorri geografikoaren menpekoa da. Aitzitik, orokorrean, forma helduek alde dortsalean ozeloak era ditzaketen ezkata hori eta beltzak agertzen dituzte. Jatorri geografikoari so eginez, Iberiar Penintsulako hego-ekialdeko indibiduoek bereizgarria den kolorazio grisaxkara dute, ordea, ipar-medebaldeko indibiduoek kontrasate handiagoko kolorazio berdexkak aurkezten dituzte. Saihetsaldeak orban urdinak ditu.
Dimorfismo sexuala orokorrean tamaina eta kolorearekin lotuta dago. Arrek buru gainalde eta buru handiagoa dute emeek baino (Paulo, 1988). Ostera, emeak erlatiboki luzeagoak dira (Barahona, 1996). Kolorazioa geografiari lotuta egon arren, oro har, esan daiteke emeek forma subelduen antza gehio dutela, kolore kontratse nabarmenagoa eta alde dortsaleko ozeloak hobeto definituta dituztelarik (Mateo & Castroviejo, 1990).
Antzeko espezieak
Ez dago antzeko espezierik
Banaketa
Klima mediterranearra duten Europako mendebaldeko eskualdeetan narrasti karakteristikoa da (Mateo, 1997, 2002): Italiako ipar-ekialdean, Frantzia hegoldeko erdialdean eta Iberiar Penintsulan hedapen zabala duen espezia da (Bischoff et al., 1984; Mateo & Cheylan, 1997).
Iberiar Penintsulan, intsularra ez den edozein komunitate autonomoan aurki daiteke; tokiaren arabera ugaritasuna ezberdina delarik. Euskal Herrian ez da arrunta Gipizkoan, eta Bizkaian ere oso arraroa da topatzea, Kantabriakin mugakide den lokalitate batean solik agertzen delarik (Mateo, 2002). Euskal Herriko eremu mediterranearrean, aldiz, uniformeki banaturik dago eta Inglaresko haranean eta Baia-Zadorra pasabidetik Arabako Lautadako Urkila-Elgea mendilerroen oinetan sartzen da. Lapurdin ere erregistraturik dago, Hendaiako Abbadia Jauregiko jardinetan.
Habitata
Klima mediterranearra duten eskualdetan ageri da gardatxoa. Aitzitik, eskualde hauetan ingurune-baldintza oso ezberdinetan topa daiteken espezie ekliptikoa da. Esaterako, hegoaldeko eskualdean kostaldeko dunetatik 2400 metrotik gorako mendi-guneetaraino aurki daiteke.
Orokorrean, soilguneak, beti ere babesgune ugarikoak, hautatzen dituen espeziea da; zuhaixka-estaldura handiko lekuak baztertzen dituelarik.
Habitat-hautespanari dagokionez, baso mediterranearreko baso-soilguneak, bide ertzak, nekazal-guneak eta harritzak dituzte gogoko; baita ere, kostaldeko uharteak, hiriko parkeak eta kostaldeko gune intermarealak. Larreak ditu beriziki gustuko, bertan dentsitate altuak neurtu direlarik.
Habitat bereko espezie gehiago
Elikadura
Gardatxoaren dieta narrasti iberiarren artean hobekien ezagutzen dena da. Oro har, espezie insektiboroa da, behinola bestelako ornodunak, fruituak edota sarraskiak euren dietaren osagai direlarik.
Gainontzeko beste zenbait lazertidok ez bezala gardatxoak harrapakinak aktiboki bilatu (Valverde, 1967; Seva, 1982; Mateo, 1988; Castilla, 1989; Hernández et al., 1991) eta tamainarren arabera aukeratzen ditu; orokorrean tamaina ertaineko edota handiko (12 -25 mm) koleopteroak izaten dira dietaren osagai nagusia (ikusi Mateo & López Jurado, 1997; Pérez Mellado, 1998). Forma helduek hortz kaninomorfoak dituzte, osagai gogorreko harrapakinei hagin egiteko balio zaizkienak.
Ugalketa eta ontogenia
Espezie obiparoa da. Emeek orokorrean urteko errunaldi bakarra dute. Errunaldi bakoitzeko arrautza-kopurua 7-25 bitartekoa da, baina emearen tamainaren araberakoa da (Mateo & Castanet, 1994). Arrautzaren oskolaren egitura bereziak gas eta uraren elkartrukea baimentzen du.
Araldia eta errunaldi garaia eskualde eta altitudearen arabrerakoak dira. Hala ere, orokorrean, gorteiluak apirila aldera ematen dira, aldiz, lehenengo kopulak maiatzeko bigarren hamabostaldian. Errunaldiak ekaina lehenengo bi asteetan gertatzen dira. Errunaldia iristear dagoenean, emeek 20 cm inguruko zuloa egiten dute eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Arrautzek elipse forma izan ohi dute eta 16-27 mm zabal eta 10-14,5 mm luze izaten dira. Erreserbagai ugari izaten dituzte eta azala ez da oso kaltzifikatua izaten. Inkubazio garaia 70 eta 95 egun bitartean luzatzen da eta kumeak udazkenaren lehen herenean jaiotzen dira, hots, irailaren amaieran edo urriaren hasieran. Eklosioa, normalean, nahiko sinkronikoki ematen da, nahiz eta lehen eta azken arrautzen artean 5 eguneko atzerapenak deskribatu diren (Castilla, 1989); indibiduo berriak abuztu amaitze aldera eta urria hasieran jaiotzen dira.
Heldutasun sexuala faktore genetikoen (Mateo Castanet, 1994) eta baliagaien eskuragarritasunaren araberakoa da. Orokorrean, gardatxoek heldutasun sexuala 32-33 hilabeteekin lortzen dute, 140-145 mm tamaina (muturra-kloaka) izanik.
Bizimodua
Espezie helitotermikoa da, eguzki-izpiekiko exposizioaren arabera barne-tenperatura erregulatzen duen animalia ektotermikoa, alegia (Bischoff et al., 1984; Paulo, 1988). Hortaz, ondoriozta daiteke espezie egutiarra dela. Aitzitik, nolabaiteko aktibitatea aurkeztu dezake tenperaturak bereziki altuak diren lekuetan; Iberiar Penintsularen hego-ekialdean gardatxoak behatu dira babesguneetatik kanpo eta mugimenduan udako gauetan zehar (Gómez et al., 1985).
Oro har, neguan inaktibo mantentzen den espeziea da. Hala ere, klima mediterranearrekoa animalia ektotermoa izanik, urteko aktibitate-mailan ezberdintasunak behatu dira (Pérez Mellado, 1998).
urt
ots
mar
api
mai
eka
uzt
abu
ira
urr
aza
abe